Құқықтық мәдениеті жоғары, заң талаптарын құрметтейтін және азаматтық жауапкершілікті сезінетін қоғам қалыптастыру – мемлекеттің тұрақты дамуының маңызды шарттарының бірі. Осы бағытта Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан «Заң мен тәртіп» идеологиясы азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыруға, құқықбұзушылықтың алдын алуға және қоғамдық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған. Әсіресе жастар арасында заңға құрметпен қарау, өз құқықтары мен міндеттерін түсіну және қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын қалыптастыруға ерекше мән беріледі.
2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституцияда адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету, қоғамдық диалогты дамыту, білім мен ғылымды қолдау және азаматтардың әл-ауқатын арттыру секілді маңызды қағидаттар айқындалды. Осы құндылықтарды күнделікті өмірде орнықтыруда профилактикалық жұмыстардың маңызы зор.
Көкшетау қаласының Жастар ресурстық орталығында «Заң мен тәртіп» тұжырымдамасы бойынша арнайы маман жұмыс жүргізеді. Ол жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыруға, құқықбұзушылықтың алдын алуға және заңға құрметпен қарау мәдениетін қалыптастыруға бағытталған ақпараттық-түсіндіру іс-шараларын ұйымдастырады. Бұл жұмыстар білім беру ұйымдарында, қоғамдық кеңістіктерде және бұқаралық мәдени іс-шаралар барысында жүзеге асырылады.
Құқықтық сауаттылықты арттыру бағытында қаладағы жоғары оқу орындары мен колледждерде аптасына екі рет дәрістер мен кездесулер өткізіледі. Оларға заңгерлер, құқық қорғау органдарының қызметкерлері және шақырылған сарапшылар қатысады. Дәрістер барысында жастардың құқықтары мен міндеттері, қоғамдық тәртіпті сақтау, жол қозғалысы ережелері және құқықбұзушылық үшін жауапкершілік мәселелері түсіндіріледі. Сонымен қатар интернет-алаяқтық, қаржылық пирамидалар, дропперлік және есірткі заттарының заңсыз айналымына қатысудың құқықтық салдары қарастырылады. Кездесулердің мақсаты – жастардың құқықтық білімін толықтырумен қатар, заң талаптарын күнделікті өмірде сақтаудың маңызын түсіндіру.
Құқықбұзушылықтың алдын алу жұмыстары интернет-алаяқтық пен киберқылмысқа қарсы іс-қимылды, жасөспірімдер арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алуды, буллингке қарсы мәдениетті қалыптастыруды және лудоманияның зияны туралы ақпарат таратуды қамтиды. Ақпараттық-түсіндіру кездесулерінде жастарға жеке деректерді қорғау, банк карталары мен шоттарын бөгде адамдарға бермеу, күмәнді сілтемелерден сақтану және интернеттегі ұсыныстардың қауіпсіздігін тексеру қажеттігі түсіндіріледі. Буллинг тақырыбында өзара құрмет, кемсітушілікке жол бермеу және қысым көрсету жағдайында көмекке жүгіну мәселелері қозғалады. Ал лудоманияның алдын алу жұмыстары құмар ойындарға тәуелділіктің ықтимал салдарын түсіндіруге бағытталған.
Есірткі қылмыстарының алдын алу және заңсыз жарнаманы жою да профилактикалық жұмыстың маңызды бөлігі болып саналады. Осы бағытта Жастар ресурстық орталығының қызметкерлері мен еріктілері қала аумағында өткізілетін граффити рейдтеріне қатысады. Рейдтер барысында есірткі заттарын жарнамалайтын граффитилер мен заңсыз жазулар анықталып, оларды жою жұмыстары жүргізіледі. Бұл шаралар қоғамдық кеңістікті заңсыз жарнамадан тазартуға, есірткінің таралуына қарсы қоғамдық ұстанымды нығайтуға және жастарды зиянды әдеттерден сақтандыруға бағытталған.
Заңды сақтау мәдениетін қалыптастыруда жастардың қызығушылығына сай интерактивті форматтарды пайдалану да маңызды. Осы мақсатта «Заң мен тәртіп» тақырыбындағы зияткерлік ойындар мен квиздер, құқықтық және әлеуметтік мәселелерді талқылауға арналған тақырыптық кинокештер, мәдени кездесулер мен қалалық акциялар ұйымдастырылады. Іс-шараларда заңға құрмет, әділдік, адалдық, қоғамдық тәртіп және азаматтық жауапкершілік мәселелері қамтылады. Мұндай форматтар жастардың пікір алмасуына, құқықтық білімін жетілдіруіне және қоғамдық өмірге белсенді араласуына мүмкіндік береді.
Ақпараттық жұмыстың ауқымын кеңейту мақсатында цифрлық платформалардың мүмкіндіктерін пайдалану да өзекті. Instagram, TikTok және YouTube әлеуметтік желілерінде құқықтық сауаттылықты арттыруға арналған қысқа бейнероликтер, түсіндірме материалдар мен ақпараттық
жарияланымдар тарату жастарға қажетті ақпаратты қолжетімді форматта жеткізуге мүмкіндік береді. Контентте интернет-алаяқтықтан сақтану, есірткінің зияны, буллингтің алдын алу, жол қауіпсіздігі және құқықбұзушылық үшін жауапкершілік тақырыптары қамтылуы мүмкін. Цифрлық формат құқықтық ақпаратты жастардың күнделікті ақпарат тұтыну ортасына жақындатып, профилактикалық жұмыстың қамту аясын кеңейтуге жағдай жасайды.
Бұқаралық мәдени іс-шаралар да ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының маңызды алаңы болып табылады. Көкшетау қаласында ұйымдастырылатын Open Air форматындағы концерттерге, соның ішінде шамамен 4 мың адам қатысатын ауқымды іс-шараларға келушілер арасында денсаулықты сақтау, есірткіден аулақ болу және салауатты өмір салтын ұстану туралы ақпарат жеткізіледі. Мұндай іс-шаралар барысында денсаулықтың адам өміріндегі басты құндылықтардың бірі екені айтылып, зиянды әдеттердің ықтимал салдары түсіндіріледі. Көпшілік қатысатын концерттер профилактикалық ақпаратты кең аудиторияға таратуға және жастардың назарын өзекті әлеуметтік мәселелерге аударуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар кәсіпорындардың еңбек ұжымдарымен кездесулер өткізіліп, өрт қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау талаптары бойынша ақпараттық-түсіндіру жұмыстары жүргізіледі. Кездесулерде қауіпсіздік ережелерін сақтау, төтенше жағдайлардың алдын алу және еңбек процесінде жауапкершілік таныту мәселелері қарастырылады. Бұл жұмыстар қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудың қоғамның әртүрлі әлеуметтік және кәсіби топтары үшін маңызды екенін көрсетеді.
«Заң мен тәртіп» идеологиясының негізгі қағидаттарының бірі – кез келген құқықбұзушылыққа бейжай қарамау және заң талаптарының баршаға ортақ екенін түсіну. Бұл ретте азаматтардың құқықтарын қорғау, құқықтық көмекке жүгіну жолдарын түсіндіру және мемлекеттік органдардың жұмысы туралы ақпараттың қолжетімді болуы маңызды. Құқықтық сауаттылықты арттыру азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін дұрыс түсінуіне, заңды жолмен әрекет етуіне және қоғамдық жауапкершілікті сезінуіне ықпал етеді.
Жалпы, Көкшетау қаласында «Заң мен тәртіп» тұжырымдамасы аясында жүргізіліп жатқан жұмыстар құқықтық дәрістерді, профилактикалық рейдтерді, интерактивті іс-шараларды, бұқаралық концерттер кезіндегі ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын және цифрлық платформалар арқылы құқықтық ақпарат тарату бағыттарын қамтиды. Бұл шаралар құқықтық сауаттылықты арттыруға, құқықбұзушылықтың алдын алуға, заңға құрметпен қарау мәдениетін қалыптастыруға және қауіпсіз қоғамдық ортаны нығайтуға бағытталған.
Жаңа Конституция – Қазақстанның құқықтық дамуының негізгі бағдары. Онда бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заң үстемдігін қамтамасыз ету, қоғамдық диалогты дамыту және азаматтардың жауапкершілігін арттыру қағидаттары қоғам өмірінде нақты жүзеге асуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» идеологиясы Конституцияда айқындалған құндылықтарды күнделікті өмірде орнықтыруға, әр азаматтың заң талаптарын сақтауына және өз құқықтары мен міндеттерін түсінуіне ықпал етеді. Көкшетау қаласында жүргізіліп жатқан ақпараттық-түсіндіру және профилактикалық жұмыстар осы ортақ мақсатқа қызмет етіп, құқықтық мәдениеті жоғары, қауіпсіз әрі жауапты қоғам қалыптастыруға үлес қосады.
Байбусинова Аружан Жанбатырқызы,
жас белсенді, қоғамдық пікір көшбасшысы.
