ҚҰҚЫҚТЫҚ САЯСАТ
Ата заңымыз – Конституция, оның бүгінгі қолданысы, заңның қоғамдағы ықпалы жөнінде мәселелер өте көп. Сол себепті, белгілі заңгерлермен тілдесіп, қоғамдағы құқықтық сауатқа, жалпы құқықтық проблемаға байланысты сауал жолдап, біраз ой өрбіткен едік. Ендеше, заңгер мамандардың сол пікірлеріне құлақ ассақ…
–Біздің қоғамдағы азаматтардың заңды білуі, заңға мойынсұнуы, кез келген дау-дамайды заң арқылы шешуі қаншалықты жолға қойылған?
Абзал Құспан, заңгер:
–Елімізде азаматтардың кез келген проблеманы заңмен шешуі және заңға мойынұсынуы нақты жолға қойылмаған деп айта аламын. Еуропада немесе басқа да өркениетті елдердегідей, біздегі конфликттер автоматты түрде заңмен шешілмейді. Кез келген конфликт көбіне психологиялық, физикалық не басқа да проблемаларды адамдар заңсыз түрде, болмаса пара беру арқылы шешуге тырысады. Осындай жағдайлар арқылы заңды айналып өткісі келеді. «Менің ақшам көп, менің танысым бар, маған не істей аласың?» деп, мәселені басқаша шешуге талпынады. Екіншіден, мойындауымыз керек, бізде заңға қатысты ақпараттар өте аз. Әсіресе, қазақ тіліндегі заң мәтіндерінің, ережелердің өте аз екенін атап өтуіміз керек. Үшіншіден, мысалы, әлеуметтік мәселеде заңға қайшы әрекеттер өте көп. Айталық, адам жер алғысы келеді, кәсіп ашқысы келеді немесе субсидия алғысы келеді дейік. Олардың қарапайым рұқсат қағазын қалай алу керегі жөнінде ақпаратты табуының өзі мұң. Бірен-саран заң компанияларының сайты бар, сондағы мамандар жазып қойған материалдарға ғана сүйене алады. Олар да қысқаша жазылып немесе ақпарат орыс тілінде берілген болып шығады. Ал, мемлекеттік органдар өз сайтына бүкіл заңды алып, жай ғана көшіріп салады. Оны ешкім оқымайды да, өйткені ұзын-сонар мәтінді ешкім оқығысы келмейді. Халықтың құқықтық терминдерді, заңды түсінбеуінің бір себебі, қазақ тіліндегі ақпарат көзі ұғынықты емес. Мәселен, Египетке саяхатқа барғыңыз келіп, туристік компаниялардың әлеуметтік желідегі парақшасына кірсеңіз, саяхат жасау үшін қанша күн, қанша теңге кететінін, тамаққа қанша жұмсалатынын, локацияның қандай екені сияқты ақпараттың бәрі қысқа әрі түсінікті жазылады. Міне, мемлекеттік органдар да заңды түсіндірген кезде өз азаматтарына осылай қызмет көрсетуі керек деп ойлаймын.
– Жалпы білім беретін мектептерде «Ата заң – алтын діңгегім», «Ата заңым – ардағым» деген сияқты семинарлар, тренингтер жиі өтеді. Бірақ, саны бар да, сапасы жоқ іс-шараларды азайтып, заңды ұғынықты тілде мектеп жасындағы балаларға түсіндіру үшін не қажет деп ойлайсыз?
–Мемлекеттік бағдарлама қажет. Онсыз қазір әрбір мектеп, әрбір колледж, әрбір институт өз білгенінше іс-шаралар өткізіп жатыр. Ал, мемлекеттік бағдарламада барлығына бірдей талаптар қойылады. Оған тек формалды түрде келмеуіміз керек. Бұл процеске әдеттегідей тарих пәнінің мұғалімдері атсалысып қоймауы керек. Оған заң, құқық саласының мамандары, ғалымдар, практик мамандар, сонымен қатар ұстаздар жұмылуы керек. Мысалы үшін 9-сынып оқушысы не білгені жөн, 10-сынып оқушысы не білгені жөн деген мәселені ашып алуымыз керек. Мәселен, 14 жастан бастап қылмыстық жауаптылық басталады. Сондықтан, 14 жастағы балалар өзінің мына қоғам алдындағы жауапкершілігін заң алдында білгені жөн. Мұндай мәселелер әрине, өте көп. Қазір кез келген оқу орны өз білгенінше жұмыс жүргізіп жатыр. Ал сол жерлерде әр түрлі ала құлалылық болса, онда біз өзіміз ойлаған мемлекеттік деңгейде заңның үстемдігі туралы ұғымдарды баланың санасына енгізе алмаймыз.
Айгерім Құсайынқызы, Сулейман Демирель университетінің оқытушысы, заңгер:
– Иә, біздегі жалпы білім беретін мектептерде заңға байланысты тренингтер жиі өтеді. Аталған тренингтер міндетті әрі маңызды. Себебі, бірінші қыркүйекте оқу басталған кезде 30 тамыздағы Конституция күніне орай ең алғашқы сынып сағаты Ата заңға байланысты болады. Жалпы біздегі білім туралы заңға сәйкес, оқу туралы бағдарламада «Адам және қоғам» дейтін пән бар, сол пәнде жалпы құқық дегеніміз не, заң дегеніміз не, тәртіп дегеніміз не, Конституцияның заңнан айырмашылығы неде деген ұғымдарға анықтама беріледі. Мысалы, болашақта Құқықтану мамандығына түсетін студенттер де ҰБТ-да сол пәнді таңдау пәні ретінде таңдайды. Менің өз пікірімше, оны менің әріптестерім де, заңгерлер де бірнеше жылдан бері айтып келе жатыр. Алайда бұл жерде мынадай мәселе бар, мәселе – «мектепте сол пәнді кім береді?» дейтін даулы сұрақта. Яғни, ол пәннен заңгерлер сабақ бермейді, көп жағдайда тарихшылар сабақ береді. Бірақ, біз мұны орынсыз деп есептейміз. Өйткені, олардың жоғары оқу орнында «құқықтану» бағытында алған кәсіби-салалық білімі болмағандықтан, олар да Конститутцияны үстірт білуі немесе өздері дұрыс түсінбеуі мүмкін. Себебі, Конституция дегеніміз тек қана 9 бөлім, 98 баптан тұратын өте жұқа мұқабалы кітап емес, ол – Қазақстан Республикасының басқа да құқықтық заңнамаларына сілтеме жасайтын, қандай да бір құқықтық мәселе туындағанда соның жауабын табуға мүмкіндік беретін маңызды құжат болуы керек. Әрине, оны педагогика, психология мамандығын бітірген тарихшылар біле бермейді. Және олар мектептегі балаларға жалпы, «құқық дегеніміз не?» деген сауалдың іргетасын дұрыс қаламайды деп ойлаймын. Бұған байланысты министрлікке ұсыныстар да айтылды. Яғни, мектепте «Адам және қоғам» пәнінен заңгерлер сабақ берсе деген… Егер бұл жүзеге асса, онда оқушылар тоғызыншы сыныптан бастап, құқық дегеніміз не, мемлекет дегеніміз не, құқықтық мемлекеттің зайырлы мемлекеттен айырмасы неде деген сұрақтарға жауап тауып, өздерінің құқықтық сауатын арттырар еді. Бұл – министрліктегі кемшіліктің бірі. Мұны келешекте Оқу ағарту, Ғылым және жоғары білім министрліктері ескерер деп ойлаймыз. Себебі, әріптестерімнің пікірінше де, дәл осы пәннен құқықтану мамандығы бойынша дәрежесі бар заңгерлер сабақ беруі керек.
Бауыржан Зәкиұлы, «Әділдік жолы» республикалық қоғамдық бірлестігінің филиал жетекшісі:
–Бізде заңды насихаттау бойынша мемлекеттік-әлеуметтік тапсырыс бар. Сол бойынша әр салада мемлекеттік органдар ақша бөліп, әсіресе, ішкі саясат басқармалары тапсырма береді. Мәселен, олардың қатарында жиналыс жасау, түрлі тақырыптарда роликтер түсіру секілді тапсырмалар бар. Мен қазір Тик-ток пен Инстаграмм әлеуметтік желілерінде заңға қатысты қысқаша бейнероликтер түсіріп жүрмін. Егер сондай жұмыстармен айналысып жүрген адвокат-заңгерлердің басын қосып, онлайн курстар ашылса, дұрыс болар еді. Және бұл балаларға қолжетімді болса, түсінікті болса, тіптен тамаша емес пе?! Балалар кез келген тақырыпты қызықты етіп берсе, тез меңгеріп алады.
–Заң саласында жүрген мамандардың мемлекет басшысына немесе лауазымды тұлғаға орынсыз рақмет айтуы, билікке жалтақтауы нені білдіреді?
Абзал Құспан, заңгер:
– Бұл сұраққа жауап бермес бұрын мен өзімнің тәжірибемде бірінші рет 2022 жылы Парламентте сөйлеген кезімде мемлекет басшысының атына алғысымды білдіргенімді айтқым келеді. Себебі, Қаңтар оқиғасына байланысты өзім қорғап шығарған 100-дің үстіндегі адамның ата-аналарының алғысын да Президентке жеткіздім. Ал жалпы, бұл құбылыстың не себепті болатынын тап басып айта алмаймын. Өйткені, мен саясаткер емес, заңгер маманмын. Мүмкін бұл қалыптасқан үрдіс шығар. Бірақ, өзімнің тәжірибемде «Аманат» комиссиясын қолдап, оның жұмыс істеуіне Мемлекет басшысының өзі қолдау білдіргеніне байланысты ашық түрде алғысымды айттым. Басқалай министрдің атына, депутаттың атына, болмаса өзге бір лауазымды тұлғаның атына алғыс айтқан кезім болған емес. Біреуді сынау үшін де сол сұрақты адам өзіне қоюы керек қой. Менің практикамда мұндай жағдай бір рет болғанын әрі оның не үшін екенін айтып отырмын. Басқа заң қызметкерлері жалпы неге олай істейтінін білмеймін. Мүмкін ол отыз жыл бойы Назарбаев жүйесінен қалған дәстүр деп ойлаймын. Егер байқасаңыз, бұған дейін сыбайлас жемқорлыққа байланысты сотталып бара жатқан азаматтар экс-президенттен кешірім беруін немесе жеңілдік жасауын өтініп жататын. Оған қоса, кешірім сұрағандар түрмеден босап, ал, елден кешірім сұрап, президенттен кешірім сұрамағандар ұзақ жылға сотталып кеткен еді.
Айгерім Құсайынқызы, Сулейман Демирель университетінің оқытушысы, заңгер:
–Жалпы бұған байланысты бейресми әрі ресми пікірлер өте көп. Қазақстандықтардың әлеуметтік желідегі парағынан да мұндай әрекетке байланысты дүниелерді көруге болады. Жалпы кез келген мемлекеттің өзінің басшысына деген көзқарасы, оны мақтауы немесе даттауы, оны конструктивті сынға алуы да сол мемлекеттегі саясаткерлер айналысатын мәселе. Мәселен, біздің басшыға деген көзқарасымыз қандай? Біз басшыны қалай қабылдаймыз дейтін сауалға тоқталар болсақ, өткен 30 жылда жұмсақ авторитарлы мемлекет болғандықтан, біз шыны керек, жеке басқа табынуға дейін бардық. Оған дәлелдер өте көп. Осы 30 жыл ішінде президентке табыну, оған үнемі рақмет айту, тағдырға алғыс айтып, Аллаға алғыс айтып, кейін президентке алғыс айту, президент «жердегі құдайдың көлеңкесі», «Назарбаев болмаса Қазақстан тәуелсіздік алмас еді» деген пафосты сөздер өте көп болды. Кейде бәзбіреулер лауазымды тұлғаларға жағынуды қазақтардың туабітті мінезі, менталитеті деп жатады. Мен бұған мүлдем келіспеймін. Жалпы, әлеуметтік ғылымдарда «менталитет» деген ұғым жоқ. Оның жоқ екені дәлелденген де еді. Меніңше, лауазымды тұлғаға жағымпазданудың мәселесін антропологтар немесе психологтар зерттеуі керек шығар. Егер өзінің саласында қандай білікті маман болса да, кәсіби машығының сол салада мансапқа жетуге жеткіліксіз екенін білсе, көп жағдайда адамға басшылықты мақтауға, асыра сілтеп комплименттер айтуға тура келеді. Бұл процесті мен былай түсіндірер едім, мұндай қадамға баратын адам – бізде әділеттілік жоқ екенін және елді парақорлық жайлағанын білетін адам. Лауазымды орындарға лайықты адамдар отырмайтынына сенген жағдайда, кәсіби маман қандай да бір түрлі әдістерді пайдаланады. Оны «карьерменеджмент» деген сала да зерттеген. Мұнда тікелей психологиямен байланысты астар бар. Өйткені адам неліктен басшыны жақтайды? Әрине, басшыға жақсы көріну үшін. Неліктен жақсы көрінгісі келеді? Әрине, кәсіби тұрғыдан өсу үшін. Яғни, әлеуметтік әділеттілік жоқ кезде мұндай әрекеттер жиі болып тұрады.
– Заң жүзінде еліміз 1991 жылы тәуелсіздік алды. Содан бері «тәуелсіз» деп айдар таққанымыз болмаса, әлі күнге дейін Тәуелсіз сот жүйесі құрыла қоймаған сыңайлы.
Абзал Құспан, заңгер:
–Иә, қазіргі таңда сот жүйесі тәуелсіз деп айта алмаймыз. Отыз жылдан астам тәуелсіздігімізде тәуелсіз сот жүйесін құра алмадық. Бұл туралы ашық айтып жүрмін де. Таяу арада да аталмыш жағдайды өзгерте алмаймыз. Өйткені, де-юре судьялардың барлығын тәуелсіз етіп қойғанымызбен, қазіргі құқықтық жүйені өзгерте алмайды. Ең әуелі тәуелділік судьяның өз-өзіне деген сенімсіздігінен пайда болады. Судья өзінің біліміне, білігіне, кәсіби мүмкіндіктеріне сенімсіз болса, жергілікті құқық қорғау органдары мен прокуратураның ықпалында қалады. Тиісінше тек «нотариус» деңгейінде ғана қалып, қол қойып, мөр басатын адамға айналады. Өз-өзіне сенімді, ар-намысы жоғары судьяларға қазіргі қолданыстағы заңнама шынымен, тәуелсіз болуға мүмкіндік береді. Бұл – Жоғарғы Сотқа емес, бірінші сатыдағы судьяларға қатысты мәселе.
–Конституциялық заңда еліміздің құқықтық әрі зайырлы мемлекет екені анық көрсетілген. Бірақ, байқасаңыз, дәл ислам дініне қатысты «дәстүрлі» деп басымдық беру байқалады. Конституциялық заңда көрсетілгендей, еліміз зайырлы, құқықтық қоғамның принципін қаншалықты сақтап отыр?
–Менің өзімнің ойымша, мемлекет тарапынан зайырлылық принципі мейлінше сақталып отыр деуге болады. Енді барды бар, жоқты жоқ деп айтуымыз керек. Өз басым дәл осы діни мәселеде мемлекет барынша зайырлылық приципін сақтап отыр деп есептеймін. Керісінше діни бірлестіктер тарапынан, белгілі діни бағыт тарапынан, діни өкілдер тарапынан осы зайырлық принципі сақталмайтыны байқалып қалады. Қарапайым мысал үшін, ислам дін өкілдерінің өздерінің белгілі бір талаптарын күштеп еңгізуге деген әрекеттерін анық байқауға болады. Мысалы, жыл сайын оқу жылы басталатын кезде мектепке басына орамал таққан қыздарды, яғни, хиджап киген қыздарды айтып, мектеп формасын сақтамауға байланысты мәселе көрініс табады. Бізде ешқашан мемлекет не мемлекеттік мекеме болсын, жергілікті әкімдік болсын, мешітке барып: «намазды бұлай оқыңыздар» деп тәртіп енгізбейді. Былайша айтқанда, діни мекеменің жұмысына араласпайды. Ал, дін өкілдері болса, мемлекеттің меншігі болып табылатын мектепке келіп, өз дегенін жүргізуге кәдімгідей әрекет жасайды. Және оның арты қоғамдық пікірге ұласып, қазақтілді ортаның қызу талқысына ұшырайды. Бұлай алып қарайтын болсақ, мектеп өзінің зайырлық принципін мейілінше сақтап отыр. Керісінше, діни ұйымдар тарапынан, белгілі бір діннің тарапынан мемлекеттегі қалыптасқан заңды немесе тәртіпті бұзуға әрекет жасалып отыр.
Айгерім Құсайынқызы, Сулейман Демирель университетінің оқытушысы, заңгер:
–Иә, Қазақстан Республикасының бірінші бабы – бұл «Қазақстан өзін құқықтық, демократиялы, зайырлы, әлеуметтік деп жариялайды» дейді. Көп жағдайда бізде құқықтық пен зайырлы мемлекеттердің ұстанымдары, атрибуттары қандай екенін білмей жатады. Немесе шала біліп, оны шатастырып жатады. Біле тұра, оған ішкі субъективті пікірлері қарсы болғандықтан, дәстүрді, дінді, мәдениетті, тарихты, сыртқы саясаттың себебін айтып, өзгертуге тырысқысы келеді. Бір сөзбен айтқанда, құқықтық және зайырлылық принциптерін дұрыс емес интерпретациялайтын өкілдер көп. Соған қарамастан, қоғамда ислам дініне қатысты «дәстүрлі дін» дейтін көзқарастың бар екені де жасырын емес. Бірақ, Конституцияда «елдің мемлекеттік діні – ислам» деп жазылмаған. Яғни, заңда бұл жоқ. Ал, зайырлылық принципі дегеніміз – барлық діндер бірдей деген сөз. Байқасаңыз, бұрындары мұсылман өкілдеріне ғана арнап, «намазхана» деп жазылып тұратын. Қазір көпшілік жерлерде «діни рәсім бөлмесі» деп жазулы тұрады. Кез келген дін өкілдерінің процедураларын жасайтын бөлмені осылай атайды. Мұны терминмен айтар болсақ, инклюзивті тілді қолдану дейміз. «Дәстүрлі дін» дейтін тіркеске келер болсақ, меніңше, мұны көп жағдайда Қазақстанда исламды дәстүрлі дін екенін алға тартатын адамдар заңды айналып өту мақсатында, құқықтық мемлекеттің нормаларына қайшы әрекеттерді ақтау мақсатында жасайтын сияқты. Соның жарқын мысалы – екінші, үшінші некелі болуды ақтау. Бірақ, бұл бізде заңдастырылмаған. Сондықтан мемлекеттік деңгейдегі азаматтардың құқықтық мемлекеттік нормасына қайшы әрекетін дінмен, шариғатпен ақтап алу құқықтық мемлекеттің ұстанымына сәйкес келмейді. Себебі, құқықтық мемлекет принциптерінің бірі – заң үстемдігі. Демек заң барлығынан жоғары болуға тиіс. Дін емес, дәстүр емес, тарих емес, оның ішінде тіпті менталитет те емес. Мұны барлық жерде үнемі адамдардың есіне салып отыруымыз керек. Кез келген мәселені шешу үшін ешкімге пара бермеу, таныс іздемеу сонда ғана қалыпты нәрсе болып қалады. Меніңше, біздер қоғамдық күнделікті өмірде кездесетін рушылдық, жершілдік секілді трайболистік «дәстүрлі жүйемен» күресуіміз қажет. Заңсыз әрекетімізді өткенге, дәстүрге сілтеп ақтап алу – бұл біздің әлсіздігімізден, құқықтық сауатымыздың төмен екенінен туындап отыр.
– Соңғы уақытта тұрмыстық зорлық-зомбылық, гендерлік теңдік мәселесі БАҚ беттерінде жиі қозғалып келеді. Аталған мәселемен күресте мәселені түбегейлі шешу үшін біздің қоғамға не кедергі деп ойлайсыз? Заңның әлсіздігі ме, әлде жылдар бойы дін арқылы немесе дәстүр арқылы қалыптасқан патриархал сана ма?
Абзал Құспан, заңгер:
–Тұрмыстық зорлық-зомбылық пен гендерлік мәселеге байланысты «заңнаманы өзгертуіміз керек, заңды күшейтуіміз қажет» деген пікірлер өте жиі айтылады. Бірақ, ол түбегейлі мәселені шеше алмайды. Ең бірінші кезекте ұлттық тәрбиені реттеуіміз керек. Тәрбие дегеніміз ойнап-күлетін, әзілдесетін нәрсе емес. Қазақтың ұлттық тәлім-тәрбиесін мемлекеттік деңгейде қолға алуымыз қажет деп есептеймін. Мысалы, ер баланың қыз балаға деген құрметі халқымызда бұрыннан қалыптасқан. Кез келген батырлар жырын, қиссаларды, әңгімелерді оқитын болсаңыз, әйел адамның қоғамдағы рөлі жоғары болған. Бұл жағдайлар құр мораль емес, ұлттық балабақша, ұлттық мектеп, ата-әжелер институты деген сияқтыларды енгізу арқылы көп нәрсені өзгертуге болады. Қазір балаға жастайынан тәлім-тәрбие беретін ата-әжелер институты да құрып, жоғалды. Соны қайта қалпына келтіруіміз керек. Ұлттық тәрбие, озық дәстүр жолға қойылған ел бола алсақ, адамның бойынан адамгершілік қасиеттер табылатыны сөзсіз. Ондай кезде бізге заңды қатайту да, өзгерту де қажет болмайды. Сол уақытта гендерлік мәселе де, тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі де өздігінен шешімін тапқан болар еді.
Айгерім Құсайынқызы, Сулейман Демирель университетінің оқытушысы, заңгер:
–Бұл процесс бастапқыдан солай болуы керек еді. «Гендерлік мәселе қазір БАҚ-та жиі көтеріліп келеді» деген сөз тұрмыстық зорлық-зомбылық бұрын болмады, қазір ғана бар деген сөз емес. Бізде гендерлік нәзік тақырыптарға жазатын медиалар өте аз. Тіпті біздегі журналистердің өзі гендерлік тақырыптарда қалай жазу керегін де білмей жатады. Бұл – өте үлкен проблема. Сол үшін де бізде гендерлік мәселе БАҚ беттерінде жиі көтеріліп жүрсе де, оны жазу кезінде біраз мәселе туындап отыр. Әсіресе, бұған ақпаратты беру кезіндегі мәселені жатқызуға болады. Сексистік тілді қолдану, әйелдерді кемсіту секілді проблемалар отандық медиада өте көп. Одан кейінгі сауалда «мәселемен күресте түбегейлі шешім үшін не кедергі деп ойлайсыз?» депсіз. Әрине, аталмыш мәселеге қатысты не кедергі екенін анық білемін деп айта аламын. Есіңізде болса, бізде 2019 жылы отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-әрекетке байланысты заң қабылдануы керек еді. Ол Мәжілістің бірінші оқылымында болып, өкінішке қарай, екінші оқылымда қоғамдық резонанс тудырғаны үшін тыңдалымнан алып тасталынды. Себебі бұл заңды біздің қоғам белсенділері дұрыс емес түсініп, кейін халық арасында да түсіндіру жұмыстары жүргізілмеді. Бұл заң қазақстандық қоғамның, соның ішінде «қазақи отбасыдағы тәрбиеге қайшы» деген заңгер емес адамдардың, пікіріне сүйеніп кеткеннен халық резонанс тудырып, заң қабылданбай, екінші оқылымда қайтарылды. Мәселе неде? Мәселе, бізде заңнан ешқандай хабары жоқ жандар қандай да бір өзіне «пайдалы» норманы алып, халыққа дұрыс емес түсіндіру арқылы саяси билік жүйесіне әсер етті. Бұны «рационалды ойдың иррационалды ойға ұтылып қалуы» деп есептеймін.
Бауыржан Зәкиұлы, «Әділдік жолы» республикалық қоғамдық бірлестігінің филиал жетекшісі:
–Бұл жерде бәрі қоғамдық тәртіп пен тәрбиеге байланысты. Қоғамдағы азаматтарға отбасы институты тарапынан да, мемлекет тарапынан да жөнді білім мен тәрбие берілуі керек. Сонда ғана мәселені түбегейлі шешуге талпыныс жасалады деп ойлаймын.
–Ел тұрғындарының құқықтық сауаты қай деңгейде деп ойлайсыз? Егер біздің я біз өмір сүріп жатқан қоғамның құқық сауат деңгейі төмен болса, бұған қандай факторлар әсер етіп отыр? Кедейлік пе, сауатсыздық па, әлде басқа дүние ме?
Абзал Құспан, заңгер:
– Бұл сұраққа да ең басында жауап бергенімдей айтамын. Бізде екі түрлі орта бар. Қазақтілді ортада құқықтық сауат деңгейі төмен де, орыстілді ортада құқықтық сауат деңгейі жоғары. Бұған белгілі бір деңгейде экономикалық жағдай да әсер етеді. Өйткені, «тұрмысты сана билейді» деген сөз бар ғой. Ең басты мәселе – бұған осы кезге дейін біздің құқық қорғау органдары мен сот жүйесінің үлкен кемшілігі әсер етіп отыр. Олардың бармақбасты, көзқысты әрекетінен құқықтық нигилизм қалыптасты. Әсіресе, қазақтілді ортада «бәрібір ақшалы жеңеді, қолында билігі бар ғана сотта ұтады» деген ұғым осы нәрсеге алып келді. Мұның салдары да ауыр болмақ. Тарихқа да көз жүгіртсек, құқықтық нигилизм жайлаған елдің болашағы бұлыңғыр. Сондықтан заңның дұрыс жасауына қазірден бастап күш салуымыз керек.
Айгерім Құсайынқызы, Сулейман Демирель университетінің оқытушысы, заңгер:
– Құқықтық сауатты анықтайтын бізде белгілі бір «барометр» жоқ. Дегенмен бізде, мәселен, КИСИ деген ұйым бар. Сол секілді зерттеу ұйымдары осындай зерттеу жұмыстарымен айналысуы керек. «Саяси сауаттылық көп жағдайда халықтың билікке сену деңгейі» дейтін индикатор бар ғой. Мысалы, «халықтың неше пайызы билікке сенеді?» дейтін зерттеу жүргізу арқылы халықтың сауатын сандық тұрғыдан ғана айта аламыз. Және прокуратурадағы қозғалған қылмыстық істер санының көбеюі не азаюы құқықтық сауаттың көрсеткіші болып табылмайды. Ал, екінші сұрағыңызға тоқталар болсақ, егер біздің қоғамда құқықтық сауат төмен болса, оған әсер ететін факторлар өте көп деп айтар едім. Мен өзім гендерлік салада жүрген маман болғандықтан, ең бірінші кедергі – сол саладағы заңның әлсіздігі немесе тіпті заңның болмауы екенін баса айтқым келеді. Мысалы, бізде Еңбек кодексінде «харассмент» деген, «жыныстық бопсалау» деген ұғымдар жоқ. Қылмыстық кодексте де мұндай ұғымдар жоқ. Осындай ұғымдардың сол заңнамада болмауы ғана үлкен проблема емес, жалпы патриархалдық, консервативтік көзқарастағы қоғамның болуы – ең басты үлкен проблема деп ойлаймын. Демек бұл дегеніміз не? Бұл – кейбір ҚР-нің, биліктегі азаматтардың болсын әлі де зайырлы мемлекет екенімізді мойындамауы. Кейде құқықтық мемлекет екенімізді ұмытып, қандай да бір шешім шығаратын кезде құқықтық механизмдерге емес, дәстүрлі, діни механизмдермен сол проблеманы шешуге тырысуымыздың өзі қоғамда ішкі кедергілер көп екенін көрсетіп тұр. Біз қазір 21 ғасырда өмір сүреміз, заңнамамыз да 21 ғасырға арнап жазылған. Бірақ та, біздің құқықтық санамыз 20 ғасыр дәстүрлерінің жетегінде кетіп қалған болуы әбден мүмкін. Себебі, заңнама 21 ғасырға арнап жазылғанымен, адам санасы, күнделікті салт-сана 21 ғасырға икемделе қоймауы мүмкін. Менің пікірімше, негізгі проблема осында деп ойлаймын. Бізде сол әйелдер тұрмыстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болған кезде оның өздерін кінәлау, «өзінің тілі ұзын шығар», «күйеуіне қарсы сөз айтып қойған шығар», «әйел соған лайық» немесе «баланы бастан ұру керек», «бала таяқ жеуі керек», «баланы жастан» деген сияқты қалыптасқан нормалардың өзі – құқыққа қайшы. Бізде «Балалар құқығы» туралы заңға сәйкес, ата-аналар баласына қол көтеруіне, тұрмыстық зорлық-зомбылық жасауына болмайды. Алайда сол әрекеттердің өзін дәстүрге қарай икемдеп, «бізді де әке-шешеміз ұрды, жаман болған жоқпыз» деген пікірді ұстанатын азаматтардың билікте болуы, шешім шығаратын органдарда отыруы қауіпті деп ойлаймын. Мысалы, адамның еркіне қарсы жағдайда «қыз алып қашуды» әлі дәстүр деп айту – таза қылмыс. Құқықтық сана деген дүние қарапайым күнделікті тұрмыстан бастап, сайлауға бару-бармауыңыз, бейбіт шеруге қатысу-қатыспауыңыз арқылы көрініс табады.
https://e-history.kz
