Маманның кеңесі
Белгілі бір қауіптілік деңгейіндегі реттелмеген ағыны жыл сайын пайда болады. 2024 жылғы көктемгі су тасқынының апатты жағдайлары елеулі материалдық, қаржылық және басқа да зиянын келтірді. Биыл да оның осындай қауіп-қатер, әсері болды. Су тасқыны жағдайы қардың қарқынды еруімен, көп жауған жауын-шашынмен күшейе түседі. Оған егістіктерден еріген су ағыны айтарлықтай үлес қосады. Бүгінгі таңдағы кезек күттірмейтін міндет – су тасқыны жағдайының осы ықтимал қайталануын алдын ала болжап, өткен жылдардың сабағын ескеру. Әдетте мұндайда егістік алқаптардан еріген сулардың едәуір ағыны және онымен бірге топырақтың жайылуы орын алады.
Қазақстанда, әсіресе, оның солтүстік бөлігінде белсенді жерлерді пайдалану үлкен көлемде әлсіз беткейлі жерлерде жүзеге асырылады. Солтүстік облыстарының аумағы топырақтың көп мөлшерде жыртылуымен ерекшеленеді. Жерді пайдалану аумағының ландшафты әр түрлі бағыттағы беткейлердің болуымен және үлкен су жинау алаңымен сипатталады. Егер топырақты қорғау шаралары сақталмаса, судың үлкен ағаны арналық желіге құйылады. Оңтүстік беткейлерден еріген судың ерте және белсенді ағыны пайда болады. Судың үлкен ағыны жыл сайын солтүстік беткейлерден ағады. Ұзақ жылдар бойы жерді пайдалану кезінде топырақты сақтау шаралары жүргізілмегендіктен, су жолдары жылдан-жылға ұлғайып келе жатқан су ағындары мен жыралар түрінде қалыптасты. Қар жинауды дұрыс ұйымдастырмау сайлардың қалыптасуына үлкен әсерін тигізеді. Еріген судың күшті ағыны жолдар бойымен өтеді.
Біздің А.И.Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу орталығы осы баяу әрекет ететін мәселелерге үнемі назар аударып келеді. Тарихи тұрғыдан қарасақ, егістіктерде әртүрлі деңгейдегі арналар, су ағындары, сайлар желісі қалыптасқан. Бұл үдеріс нашарлап барады. Соңғы онжылдықта сайлар мен су жолдарының саны бірнеше есеге артты.
2025 жылдың күзгі кезеңіндегі топырақтың су-физикалық жағдайының бір ерекшелігі, топырақтың жоғарғы қабатының айтарлықтай ылғалдануы және топырақтың жоғарғы горизонттарының қатып қалу ықтималдығының жоғарылығы. Бұл көктемгі су ағынының көрінісінің салдары. Қардың белсенді еруі әдетте 3-4 күнге созылады. Топырақты еңіс бойымен өңдегенде құрал-сайман тұғырының бойында шағын ойпаң пайда болады да, еріген су тұғырдың бағытымен төмен қарай ағады. Өңделген топырақ мерзімді «мұздату-еріту» кезінде шаюға өте сезімтал.
Күзгі ауа райының сипатын алдағы 2026 жылдың көктемінде еріген судың ағынынан көруге болады деп болжауға мүмкіндік бар. Қар ойпаттар мен сайларда қарқынды түрде жиналады. Сондықтан, су ағынын және топырақтың эрозиясын азайту үшін егістікті күзгі өңдеу көлбеу бойымен жүргізілуі керек.
Бұл жағдайда топырақ тезірек ериді, еріген судың топыраққа сіңуі жақсарады және еріген судың ағуы мен топырақтың шайылуы азаяды. Беткей жерлердегі су ағындары мен жыралар арқылы еріген судың қатты ағуы күтіледі. Еріген судың қатты ағуы сүрі танаптарда көрінеді. Еріген сулардың ағыны беткейлердегі егілген дақылдардың аңыз қалдықтары бойынша да байқалады. Нәтижесінде су ағындары мен сайлардың эрозиясы одан да көп болады, су қоймалары толып кетеді.
Біздің міндетіміз – еріген судың жыраларға, су арналарына, жер бедерінің табиғи және жасанды ойыстарына, су арналарына түсуін азайту. Судың эрозиялық үдерістерінің алдын алу үшін сүрі танаптарын еңіс жерлерде орналастыруға қатаң тыйым салынады. Көп жағдайда су жолдары мен сайлардың пайда болуы ең аз тұрақты және эрозияға бейім болатын сүрі танаптарынан басталады. Кейде су ағынын, кейіннен сайды қалыптастыру үшін еңіс бойымен трактор жолының болуы жеткілікті. Топырақты сақтау үшін су жолдары мен жыраларды белсенді жер пайдаланудан толығымен алып тастап, мәдени жағдайға келтіріп, топырақты қорғайтын дақылдар себу керек. Бұл учаскелер беткейге көпжылдық шөптермен себілуі керек. Көгалдандыру үшін жақсы проективті жабыны және жақсы тамыр жүйесі бар көпжылдық шөптер қолданылады. Бұл орайда, тамырсабақты бидайық жақсы проективті жабынмен және топырақтың жақсы бекіту қасиетімен ерекшеленеді. Шөптердің тұқымдарын сабанға еңіс бойымен тар қатарлы жолмен себу ұсынылады. Су ағындарында шөптерді уақытылы себу мүмкін болмаған жағдайда, су ағындарында топырақты механикалық өңдеу толығымен алынып тасталады. Бұл жағдайда арамшөптермен күресу үшін гербицидтерді қолдану қажет.
Топырақты эрозиядан қорғаудың жай-күйін және жыраның пайда болуы мен су тасқыны жағдайының күшейіп келе жатқан үдерістерін, жерді пайдалану аумағының бөлшектенуін және учаскелердің топографиясын ескере отырып, қарапайым шаруашылықішілік топырақты қорғауды, жерге орналастыруды және кейбір жағдайларда егістіктерді қайта кесуді жоспарлау қажет. Бірінші кезеңде контурлық-жолақты егіншіліктің жеңілдетілген түріне көшу керек. Болашақта күрделі беткейлерде цифрландыру элементтері бар контурлық егіншілікті жоспарлау қажет. Топырақтың жел және су эрозиясын бақылау үшін әртүрлі дақылдар, соның ішінде топырақты қорғайтын беткейде жолақты егіншілік тиімді.
Эрозия үдерістері органикалық заттары төмен және жылдан-жылға салыстырмалы түрде аз өнім алатын нашар топырақтарда жоғары әлеуеттік қауіпке ие. Бұл, мысалы, оңтүстік жел соққан беткейлер. Топырақ бетіндегі өсімдік қалдықтарының максималды сақталуы топырақ эрозиясын азайтады және еріген сулардың сіңуін жақсартады.
Эрозияға қауіпті егістіктер – өсімдіктермен қорғалмаған, көлемі жағынан тегіс, тегістелген беті және еңіс жерлері бар егістіктер. Топырақты эрозиядан қорғау ұзақ мерзімді жұмыс. Көлбеу жерлердегі сүрі танаптарын химиялық өңдеуден өткізіп, күзде көлбеу бойымен саңылаулы қопсытқыштармен өңдеу керек.
Эрозия үдерістерін бақылау егістікті пайдалану құрылымын, дақылдарды орналастыруды және сүрі танабының жерді пайдалану аумағының ландшафттары мен жер бедерінің элементтері бойынша топырақтың жел және су эрозиясының ықтимал көрінісін ескере отырып, жоспарлаудан басталады.
Ауыл шаруашылығы дақылдарын орналастыру құрылымын әзірлеу және тікелей себу жүйесін енгізу кезінде сүрі танаптарын еңіс жерлерде, әсіресе, үлкен массивтерде орналастыру ұсынылмайды. Яғни, бұған мүлдем жол берілмейді.
Жыралардың пайда болуының көрінісі – жердің құлдырауы. Ол су тасқыны жағдайын күшейтеді және шұғыл шешімдер мен шаралар қабылдауды талап етеді. 2024-2025 жылғы су тасқыны сабақтарын ескере отырып, жер пайдаланушылар көктемгі су ағыны мен су тасқыны қаупін айтарлықтай азайтып, ақырында топырақты сақтай алады. Биылғы күзде топырақты қорғайтын құралдармен еңіс бойымен күзгі өңдеу жұмыстарын жүргізу қажет. Бұл үшін терең жыртқыштар, саңылаулы қопсытқыштар қолданылуы керек.
Топырақты аударып жырту мүлдем рұқсат етілмейді. Мұндайда топырақты қорғау және сақтау басымдылыққа ие болуы қажет.
Қанат АҚШАЛОВ,
А.И. Бараев атындағы Шортанды Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік
орталығының зертхана меңгерушісі.
Суретті түсірген автор.
Суретте: биылғы еріген қар суының ағыны.
