Егіншілік аурулары мен зиянкестерін ерте анықтау – мол өнімнің кепілі
Біздің Ақмола облысы өзінің ауқымды астық алқаптарымен танымал, мұндағы өнім сапасы агрономдар мен фитопатологтардың жұмысына тікелей байланысты. Осындай мамандардың бірі – 11 жылдық жұмыс тәжірибесі бар агроном-фитопатолог Алена Харитонова. Ол А.И.Бараев атындағы Шортанды Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының өсімдіктерді қорғау зертханасының ғылыми қызметкері. Бүгін біз Ақмола облысы әкімдігінің қолдауымен «Инновациялық тәжірибені тарату және енгізу бойынша қызметтер» атты бюджеттік бағдарламаны жүзеге асыруға қатысқан А.Харитонованыосы орайдағы әңгімеге тартып отырмыз.
– Алдымен, фитопатолог ретінде өз жұмысыңыздың несімен ұнайтынына тоқталып өтсеңіз?
– Маған фитопатолог жұмысында күнделікті қалыптасқан жұмыс реті ұнайды: әр маусым, әрбір дақыл, тіпті әр алқап жаңалық әкелуі мүмкін. Біз үнемі шешімдер іздейміз, ауруларды анықтаймыз, олардың пайда болу себептерін талдаймыз және олармен күресудің тиімді әдістерін таңдаймыз.
– Сіз облысымыздың алты шаруашылығы қатысқан «Инновациялық тәжірибені тарату және енгізу бойынша қызметтер» бағдарламасы бойынша жұмыс істедіңіз. Оларда қандай фитопатологиялық жұмыстар жүргізілгенін толығырақ айтып бере аласыз ба?
– Осы 019 бағдарламасы аясында біз алты шаруашылықпен жұмыс істеп, оларда фитопатологиялық тексерулер жүргіздік. Біз алқаптарға тұрақты түрде шығып, өсімдіктердің жай-күйіне мониторинг жасадық, егістерді стандартты әдістеме бойынша тексердік. Алқапта бірнеше бақылау нүктесін таңдап, оны диагональды маршрутпен жүріп өттік, жапырақтардың төменгі және жоғарғы қабаттарын, сабақтарды бағаладық, аурулардың алғашқы белгілері мен зақымдану дәрежесін тіркедік. Біз септориоз, гельминтоспориоз, қоңыр және сабақ таты сияқты негізгі аурулардың бар-жоғын анықтадық, фотосуреттер жасадық және олардың дамуына қандай жағдайлар себеп болуы мүмкін екенін айыруға тырыстық.
Тұрақты мониторингтің арқасында аурулардың таралу динамикасын уақтылы қадағалау аса қиын болмады. Мониторингтен кейін біз өңдеу бойынша ұсыныстар бердік, өсімдіктердің даму фазасы мен залалдану деңгейін ескере отырып фунгицидтерді таңдадық, оны енгізудің оңтайлы уақытын талқылап, белгіледік. Сондай-ақ, егіншілерімізге препараттың булануын азайту үшін ерте таңертең немесе кешке қарай өңдеу жүргізуді, шашырату сапасын, техниканың жылдамдығын және форсункаларды дұрыс таңдауды қадағалауды ұсындық.
Жалпы, біздің жұмысымыз тек диагностикамен ғана шектелмеді. Сонымен бірге, мониторингтен бастап, ауруларды анықтауға және препараттарды дұрыс енгізуге, агротехникалық шаралар бойынша ұсыныстарға дейінгі шаруашылықтарды толық сүйемелдеуге негізделді.
– Өз байқауыңызша, Ақмола облысында қандай өсімдік аурулары мен зиянкестері жиі кездеседі әрі не себепті солай?
– Ақмола облысы жағдайында біз қоңыр және сабақ таты, жапырақ септориозы, гельминтоспориоз, фузариозды тамыр шіріктері сияқты аурулармен жиі кездесеміз. Бұл аурулар біздің аймақ үшін кездейсоқ емес, олар далалық аймақтың климаттық ерекшеліктеріне тікелей байланысты болып келеді. Күндіз бізде ал, түнде жоғары температура, ал түнде күрт суыту байқалады, бұл саңырауқұлақ қоздырғыштарының дамуы үшін тамаша жағдай туғызады. Маусымның жекелеген кезеңдеріндегі, әсіресе, жаздың басындағы жауын-шашын біркелкі болмаса да, жиі түсетін кездегі жоғары ылғалдылық та маңызды фактор болып табылады. Дәл осындай жағдайлар тат ауруы мен септориоздың дамуына себепші болады. Тағы бір себеп – бидай мен арпаның үлкен алқаптарды алып жатқан, ал, қайталама егістер топырақта және өсімдік қалдықтарында инфекцияның жиналуына әкелетін дәнді дақылдарды өсірудің қарқынды технологиялары. Саңырауқұлақ споралары суыққа өте төзімді, олар қыстап шығып, алғашқы жылы күндермен бірге белсенді фазаға көшеді. Сондай-ақ, өңірдің жел режимін ескеру қажет. Ақмола облысына тән қатты желдер тат ауруларының таралуының қуатты факторына айналады: споралар алқаптан алқапқа, кейде ондаған шақырымға оңай тасымалданады.
– Сіздің ойыңызша, астық дақылдарының ауруларымен күресу үшін бүгінде қандай заманауи әдістерді қолданған тиімді?
– Аурулармен күресудің заманауи тәсілі ерте анықтау қағидатына негізделген. Соңғы жылдары өңір шаруашылықтарында агрономдар өсімдіктерді үнемі тексеріп, зақымданудың алғашқы ошақтарын белгілейтін алқаптық мониторинг белсенді қолданылуда. Бұл қорғау іс-шараларының тиімділігін айтарлықтай арттырады, өйткені, көптеген ауруларды дамудың бастапқы сатысында тоқтату оңайырақ. Біз сондай-ақ, қоздырғыштың түрін нақты анықтауға мүмкіндік беретін зертханалық диагностиканы жүргіземіз. Бұл, әсіресе, визуалды белгілер бір-біріне ұқсас болған жағдайда маңызды, ал ауруды анықтаудағы қателік фунгицидті қате таңдауға әкелуі мүмкін.Қорғауға келетін болсақ, бүгінгі таңда ең тиімді болып саналатындар, біріншіден, сапалы дәрілеу – бұл тамыр және көктеп шығу инфекцияларының алдын алу негізі; Екіншіден, жүйелі әсер ететін фунгицидтерді қылау және түтікке шығу фазаларында пайдалану, бұл өңдеулер болашақ өнімнің басым бөлігін анықтайтын ту жапырақты қорғауға мүмкіндік береді; Үшіншісі, ауыспалы егіс жүйесін сақтау, әсіресе, дәнді дақылдарды бұршақ немесе майлы дақылдармен кезектестіру; Төртіншіден, өңірдегі негізгі ауруларға төзімді сорттарды таңдау да химиялық өңдеулер қажеттілігін азайтады.
– Кейінгі жылдардағы климаттық өзгерістер өсімдік ауруларының таралуы мен ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігіне қалай әсер етуде?
– Соңғы жылдары Ақмола облысының климаты айтарлықтай тұрақсыз бола бастады. Егер бұрын маусымдық жұмыстар болжанған болса, қазір аграршылар ұзаққа созылған жаңбырлардың, суық түндердің, күрт құрғақшылық пен топырақтың қызып кетуінің кезектесуімен бетпе-бет келеді. Мұның бәрі өсімдіктердің стрестік жағдайын күшейтеді және сонымен бірге аурулардың белсенді дамуына ықпал етеді. Жаздың басындағы ылғалды кезеңдер бұрын әлсіздеу көрінген септориоз бен гельминтоспориоздың өршуін жиі тудырады. Өзгерген ауа райы жағдайлары тат ауруларының агрессивтілігінің артуына және олардың пайда болу мерзімдерінің жылжуына әкелді. Енді олар бұрын іс жүзінде кездеспеген кезеңдерде де өсімдіктерді зақымдауы мүмкін. Екінші жағынан, қатты ыстық кезеңдер егісті әлсіретіп, олардың иммунитетін төмендетеді. Бұл өсімдіктерді әдеттегі жағдайларда айтарлықтай зиян тигізбейтін қоздырғыштарға да осал етеді.
Бұл өзгерістердің барлығы шаруашылықтарды алқаптарға мониторингті белсенді жүргізуге, ауруларды болжау жүйелерін пайдалануға, нақты ауа райына байланысты қорғау өңдеулерінің мерзімін түзетуге, ауруларға ғана емес, температуралық стрестерге де төзімді сорттарды таңдауға мәжбүр етеді. Осылайша, климаттық өзгерістер маусымды анағұрлым күрделі әрі болжанбайтын етеді, сондықтан, мұндайда фитопатологтың жұмысының да маңызы арта түседі. Менің фермерлерге бере алатын ең пайдалы кеңесім – аурудың айқын байқалғанын күтпей, озық жұмыс істеу.
Тыңайтқыштарды қолданудағы қателіктер және осы жұмыстың тиімділігін арттыру жолдары
Бүгін біз А.И.Бараев атындағы Шортанды Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығының «Агрохимия және тыңайтқыштар» зертханасының ғылыми қызметкері Перизат Назаровамен де сұхбаттаспақпыз. Ол биыл да шаруашылықтарды аралап, егіншілерге өсімдіктердің минералдық қоректенуінің негіздерін түсіндірді. Осы жұмыстың нәтижесін тікелей егістік алқаптарында қолма-қол көрсетіп отырды.
– Сонымен, біздің шаруашылықтар мен шаруа қожалықтарында тыңайтқыштарды қолдануда қандай қателіктер жиі кездеседі?
– Ең жиі кездесетін қателік – тыңайтқыштарды топырақты алдын ала агрохимиялық талдаусыз енгізу. Егер топыраққа агрохимиялық талдау жүргізуге мүмкіндік болмаса, жақын маңдағы ғылыми аграрлық орталықтардың ұсыныстарына сүйеніп отыру керек. Біздің орталықтың сайтында жыл сайын Ақмола облысы үшін минералдық тыңайтқыштарды қолдану бойынша ұсыныстар жарияланады. Минералдық тыңайтқыштарды қолдану әрқашан фосфор тапшылығын жоюдан басталады. Осыған байланысты минералдық тыңайтқыштарды енгізуді фосфор тыңайтқыштарынан, мысалы, аммофостан бастау керек. Жиі кездесетін қателік – қозғалмалы фосфор мөлшері төмен топырақтарға тек азотты тыңайтқыштарды қолдану. Егер фермер топырақта қанша қозғалмалы фосфор бар екенін білмесе, азотты және фосфорлы тыңайтқыштарды бір мезгілде енгізген дұрыс. Егер бір жылда жұмысты фосфорлы және азотты тыңайтқыштарды енгізуге мүмкіндік болмаса, фосфорлы тыңайтқыштардан бастау керек.
– Жалпы, осы әңгімемізде Ақмола облысында тыңайтылатын егістік алқаптарының көлеміне де тоқтала отырсаңыз.
– Ақмола облысының егістік алқаптары жыл сайын ұлғаюда. Мәселен, 2022 жылы ол 4,6 миллион гектарды, 2023 жылы 5,2 миллион гектарды, 2024 жылы 5,4 миллион гектарды, ал, биыл 5,5 миллион гектарды құрады. Соған қарамастан, Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша минералдық тыңайтқыштармен тыңайтылатын алқап, өкінішке орай, азайып келеді. 2022 жылы минералдық тыңайтқыштар барлық егістік алқаптың тек 16 пайызына, 2023 жылы 13 пайызына, 2024 жылы 11 пайызына ғана енгізілген. Минералдық тыңайтқыштармен тыңайтылған алқаптың азаюы көптеген себептерге байланысты болуы мүмкін. Осындай себептердің бірі – фермерлердің минералдық тыңайтқыштардың тиімділігіне сенбеуі. Ғылыми әзірлемелерді нақты алқап жағдайларына бейімдеуге бағытталған 019 «Инновациялық тәжірибені тарату және енгізу бойынша қызметтер» бюджеттік бағдарламасының арқасында фермерлерге минералдық тыңайтқыштарды қолданудың тиімділігін көрсету мүмкін болды.
– Бұл жұмыс сонда неден басталады?
– Біздің тарапымыздан жұмыс шаруашылықтар мен фермерлерге барып, оларға минералдық тыңайтқыштардың тиімділігі туралы айтудан, «А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ғалым-агрохимиктерінің алған алқаптық тәжірибелерінің нәтижелерімен бөлісуден басталды. Бұл кездесулер барысында қандай тыңайтқыштарды, жылдың қай мезгілінде, қандай техникамен, қандай тереңдікке енгізу керектігіне және оларды Ақмола облысы жағдайында енгізу қажет пе, жоқ па, соған үлкен назар аударылды. Бұл кезеңде кейбір шаруашылық еңбеккерлері тыңайтқыштарды дұрыс қолданбағанын және мұны қате жасағанын байқады. Соңында минералдық тыңайтқыштарды есептеу бойынша, дәлірек айтқанда, әсер етуші заттың дозаларын физикалық салмаққа ауыстыру бойынша егжей-тегжейлі оқыту жүргізілді. Бұл өте маңызды шара, өйткені, минералдық тыңайтқыштарды енгізу бойынша барлық ұсыныстар әсер етуші затта беріледі, ал, алқаптарда тыңайтқыштар физикалық салмақта енгізіледі.
Келесі кезеңде барлық пилоттық шаруашылықтарда ауыл шаруашылығы дақылдарын екпес бұрын топыраққа агрохимиялық талдау жүргізілді. Агрохимиялық талдау деректері мен А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы ғалымдарының ауыл шаруашылығы дақылдарының минералдық қоректенуін оңтайландыру бойынша көпжылдық зерттеулерінің нәтижелері негізінде пилоттық шаруашылықтар үшін минералдық тыңайтқыштарды қолдану бойынша ұсыныстар дайындалды.
Минералдық қоректенуді оңтайландыру фосфорлық қоректену тапшылығын жоюдан басталды, оның жетіспеушілігі әсіресе, өсімдіктердің дамуына және өнімнің қалыптасуына теріс әсер етеді. Фосфорлық тыңайтқыштар дәнді дақылдардың өнімін арттырады, оның сапасын жақсартады және пісуді 5-6 күнге жеделдетеді, соның арқасында егін жинау ерте және қолайлы жағдайда жүргізіледі. Құрғақшылыққа төзімділік күшейеді, суды тұтыну коэффициенті төмендейді, тамыр жүйесінің жақсы дамуы байқалады. Дәнді дақылдардың фосфорға қатысты сыни кезеңі – көктеп шыққаннан кейінгі алғашқы 10-15 күн. Егер өсімдіктер осы кезеңде фосфор тапшылығын сезінсе, кейіннен фосформен жақсы қамтамасыз етілген жағдайдың өзінде істің жайын түзетуге және жоғары өнім алуға қабілетті болмайды.
Пилоттық шаруашылықтарда фосфор тапшылығы егу кезеңіне жақындағаны белгілі болғандықтан, ғалымдар сыни кезеңді жою үшін фосфор тыңайтқышын осы кезде енгізу туралы шешім қабылдады.
Ұсыныстарға сәйкес ұсынылған дозада фосфор тыңайтқыштарын енгізе отырып, алқаптық тәжірибелер жасалды. Бұл фермерлердің тыңайтқыштардың тиімділігіне өздері көз жеткізуі үшін жасалды және тиімділігі жақсы болды.
– Пилоттық шаруашылықта минералдық тыңайтқыштарды қолданудан толымды нәтижелер бар ма?
– Барлық пилоттық шаруашылықтарда минералдық тыңайтқыштарды енгізуден айтарлықтай өсім алынды. Шаруашылықтардың бірінің нәтижелерімен бөліскім келеді. «Жайсан» шаруа қожалығында қатарларға Р20 дозасында фосфорды енгізе отырып, жаздық бидай егілді, мұнда тыңайтқыштар енгізілмеген бақылау бөлігі қалдырылды. Фосфор тыңайтқышы ретінде аммофос пайдаланылды. Егу кезінде Р20 дозасында аммофосты енгізу өнімді 3,3 ц/га арттырды, яғни, енгізілген әрбір килограмм фосфор қосымша 16,5 кг жаздық бидай алуды қамтамасыз етті.
Ауыл шаруашылығына өнімділікті арттыратын инновацияларды енгізу қажет
Біз Шортандыдағы орталықтың агрохимия және тыңайтқыштар бөлімінің меңгерушісі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, доцент Бақыт Ирмулатовпен де ғылымның өндіріске қаншалықты бет бұрғаны, инновациялық технологияларды енгізу қандай нәтижелер беретіні және ғалымдар мен аграршылар арасындағы байланыстың бүгінгі жай-жапсары туралы сөз қозғадық.
– Ғылымның өндіріспен байланысы, яғни, ғылыми әзірлемелердің нәтижелерін өндіріске енгізу қалай жүзеге асырылатыны жөнінде айтып берсеңіз.
– Ғылым жетістіктерін өндіріске бейімдеу және енгізу ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін, агрожүйелердің тұрақтылығын және шаруашылықтардың экономикалық тиімділігін арттырудың негізгі факторы болып табылады. Өкінішке орай, қазіргі уақытта ғылым мен тәжірибе арасында толық өзара әрекеттесу жоқ. Көп жағдайда ғалымдар зерттеу тақырыптарын орындағаннан кейін есептер дайындайды, зерттеу нәтижелерін журналдарда жариялайды, патенттерге өтініш береді, ал өндіріске енгізу шетте қалады. Сонымен қатар, өндірісте жаңа сын-тегеуріндер мен уақыт талаптарына жауап бермейтін ескірген технологияларды қолдану жалғасуда. Сондықтан ғылымның өндіріс қажеттіліктерінен бөлек жұмыс істеуіне жол бермеу керек.
Ақмола облысында ауыл шаруашылығы және жер қатынастары басқармасы ғылыми әзірлемелерді өндірістік жағдайларға бейімдеуге бағытталған 019 «Инновациялық тәжірибені тарату және енгізу жөніндегі қызметтер» бюджеттік бағдарламасына бастамашылық жасады. Бағдарламаның орындаушысы біздің А.И.Бараев атындағы Астық шаруашылығының ғылыми-өндірістік орталығы болды. Орталықтың топырақ қорғау ылғал ресурстарын үнемдейтін егіншілік жүйесін әзірлеу және енгізу саласында бай ғылыми және практикалық тәжірибесі бар және 20 дақыл бойынша 180-нен астам сорттың шағарушысы болып табылады. Бағдарламаның мақсаты климаттың өзгеруі мен топырақтың сапалық жағдайын ескере отырып, өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндірудің тиімділігін арттыру болды. Тапсырманы орындау үшін аймақтың әртүрлі топырақтық-климаттық аймақтарында орналасқан пилоттық шаруашылықтар таңдалды. Ғылыми әзірлемелерді бейімдеу және енгізу үшін Ақмола облысының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Жарқайың ауданы ерекше қызығушылық танытты, ол өте құрғақ континенттік климатымен ерекшеленеді.
– Пилоттық жобаны енгізу үшін шаруашылықтар қандай өлшемдер бойынша таңдалды?
Айта кету керек, Жарқайың ауданы тек Ақмола облысының ғана емес, сонымен қатар,, егіс алаңы 600 мың гектардан асатын бүкіл елдің ірі астықты аудандарының бірі болып табылады, бұл ретте, егіс аумағының 99 пайызын дәнді және дәнді-бұршақты дақылдар алып жатыр. Осы өңірде егіншілік мәдениетін, дәнді және басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру Қазақстан Республикасының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тікелей әсер ететін өзекті мәселе болып табылады.
019 бюджеттік бағдарлама шеңберінде инновациялық тәжірибені енгізу үшін «Жер-1» ЖШС және «Дихан-4» ЖШС пилоттық шаруашылықтары анықталды, олар сәйкесінше элиталық тұқым және тұқым шаруашылығы мәртебесіне ие, отандық селекцияның жаздық бидай тұқымын көбейтумен айналысады. Атап айтқанда, мұнда «Шортанды 95У» жаздық бидай сорты өсіріледі. Бұл дақыл 1 миллион гектардан асады, ал, оның тұқым шаруашылығын жақсарту өнімділікті арттырудың стратегиялық резерві ретінде қарастырылады.
– Инновациялық тәжірибені енгізу бойынша жұмыс алгоритмі қалай құрылды?
– Жұмыс жүргізу үшін бағдарлама шеңберінде әртүрлі мамандықтағы ғалымдарды, фермерлерді, агрохимиктерді, селекционерлерді, өсімдіктерді қорғау жөніндегі мамандарды, жерді қашықтықтан зондтау саласындағы мамандарды, микробиологтарды, экономистерді қамтитын мобильді топ ұйымдастырылды.
Алдымен, «Жер-1» ЖШС және «Дихан-4» ЖШС қызметімен таныстыру жүргізілді. Шаруашылықтар қызметінің бағытын, егіс алқаптарының құрылымын, тұқыммен қамтамасыз етілуін, өсіру технологиясын, фитосанитариялық жағдайды, яғни, арамшөптердің, зиянкестердің, аурулардың негізгі түрлерін, тыңайтқыштарды пайдалануды, энергиямен жабдықталуын, кадрлармен қамтамасыз етілуін, өнімділігін зерделедік. Шаруашылық мамандарымен бірге демонстрациялық алаңдарды таңдау жүргізілді, олардың тарихы зерттелді.
Өсімдік шаруашылығын әртараптандыру үшін шаруашылық басшылығы құрғақ аймақ жағдайында өсіру жоғары тәуекелдермен байланысты болып келетін майлы зығыр егу туралы шешім қабылдады. Сондықтан, біздің топ 200 гектар аумақта майлы зығыр дақылдарын алып жүрді. Келесі қадам өнімнің мақсатын және вегетациялық кезеңде қорғау мен азықтандыру бағдарламасын әзірлей отырып, дақылдарды өсірудің технологиялық картасын жасау болды. Демонстрациялық өрістерге мониторингтік бақылаулар жүргізілді. Нақты орналасқан жерін бағалау, кірме жолдардың болуы, елді мекендерден қашықтығы (LandViewer сайтының көмегімен), тағы сол сияқтылар. Сайттардың экспозициясын анықтау kosmosnimki сайтының көмегімен жүзеге асырылды. Қыста қардың жиналуына мониторинг жүргізілді және көктемде топырақтың ылғалмен қамтамасыз етілуін бағалау іске асырылды.
Өсімдіктерді қорғау мамандары мен микробиологтар тұқымның тұқым себу сапасын келесі көрсеткіштер бойынша анықтады. Тазалық, зертханалық өнгіштік және өну энергиясы, өсу күші мен өміршеңдігі, 1000 тұқымның салмағы, аурулар мен зиянкестердің инфекциясы. Деректер негізінде тұқымдарды өңдеу үшін уландырғыштарды, өсу реттегіштерін және микро тыңайтқыштарды таңдау бойынша консультациялар жүргізілді.
Бидай тұқымын инсектифунгицидтік әсері бар уытсыздандырғышпен егу алдындағы өңдеу әдісі қолданылды, оның дозасы 0,1 л/т дозада Витанол-инкрустатор полимерлі препаратын қосымша енгізумен 30 пайызға қысқарды, операцияның мақсаты уытсыздандырғышты үнемдеу, топырақ микробиотасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қоршаған ортаның ластануын азайту болды. Бұл-ЖШС-нің әзірлемесі, оған патенттер бар.
№ 35226 «құрғақшылық жағдайында тамыр жүйесінің дамуын белсендіру тәсілі «06.08.2021 ж.; № 109683» өсімдіктерді зиянкестер мен аурулардан қорғауды қамтамасыз ететін бидай тұқымын егу алдындағы өңдеу тәсілі» 6.08.2021 ж.
Агрохимиктер NPK, қарашірік, күкірт, тұздану дәрежесі мен түріне демонстрациялық алқаптардың топырақтарына зерттеу жүргізді. Талдау «НПЦХ» ЖШС мамандандырылған агрохимиялық зертханасында жүргізілді. Нәтижелер негізінде минералды тыңайтқыштардың дозалары есептеліп, бір мезгілде нұсқалар бойынша тыңайтқыштардың әртүрлі түрлері енгізілді: азот (N 34,5), аммофос (NP 10:46), сульфоаммофос (20:20:14) 20 кг/га Д. В. пилоттық шаруашылықтардағы дақылдар: – 600 га алқаптарда орындалды, «Жер-1» ЖШС-де жаздық бидай сортының элиталық тұқымдарын өсіру үшін Шортанды 95У сорты; «Дихан-4» ЖШС-де жоғары репродукциялы тұқымдар үшін 400 га; «Дихан-4» ЖШС-де 200 гектар зығыр майы.
– Сонымен, инновациялық тәжірибені енгізуден қандай нәтижелер алынды?
– Вегетациялық кезеңде біз әзірлеген қорғау бағдарламасына сәйкес өсімдіктердің өсуі мен дамуына күтім мен бақылау жүргізілді, оған пилоттық өрістердің фитосанитарлық жағдайын бақылау кірді, оның негізінде зиянкестерге, арамшөптерге және ауруларға қарсы тиісті белсенді заттармен препараттармен емдеу жүргізілді. Сұлбаға демонстрациялық өрістердің нұсқаларына сәйкес микро тыңайтқыштармен тамырсыз тамақтандыру жүргізілді.
Егін жинау кезінде нұсқалар бойынша өнімділік әр түрлі болды, сондықтан жаздық бидайдың ең жоғары өнімділігі аммофос (NP 10:46) )-20 кг/га Д.В. қолдану нұсқасында алынды, мұнда тұқымдық материалды полимерлі тыңайтқышпен маринадтау жүргізілді, бұл уландырғыштың дозасын ұсынылған мөлшерден 30 пайызға төмендетуге мүмкіндік берді. Бұл нұсқада уландырғыштың шығыны үнемделді, оның дозасын азайту топырақтың химиялық заттармен ластануын азайтады. Мұндағы жаздық бидайдың өнімділігі бақылау нұсқасынан 23,2 пайызға асып түсті. Тыңайтқыштардың басқа түрлерін енгізудің барлық басқа нұсқалары бойынша жаздық бидайдың қосымша өнімділігі алынды, бұл бақылау нұсқасынан орта есеппен 8,0-22,4 пайызға артық.
Зығыр майында, аммофос нұсқасында (NP 10:46) )-20 кг/га Д.В. және әзірленген бағдарламаға сәйкес барлық агротехникалық шараларды жүргізу, өнімділік 10,9 ц/га құрады, бұл құрғақ аймақ үшін өте нашар көрсеткіш деп санауға болады. Бақылау нұсқасында зығырдың өнімділігі 9,1 ц/га құрады.
Биыл, жалпы, инновациялық тәжірибені енгізудің барлық жоспарланған көлемі орындалды. «НПЦЗХ» ЖШС ғалымдары жүргізген. «Жер-1», «ЖШС және «Дихан-4» ЖШС базаларындағы жұмыс оң нәтиже берді, онда ғалымдар өздерінің ғылыми жетістіктерін өндіріске енгізу бойынша үлкен тәжірибе алды, ал, өндірушілер жаңа технологиялармен танысты, СРП, тыңайтқыштарды қолдану бойынша білімдерін толықтырды, одан әрі де бірлескен қызметті жалғастыруды, жаңа ғылыми әзірлемелерді енгізуді жөн көрді.
– Осы ретте, ортаға салар тілегіңіз де бар шығар?
– Ақмола облысының әкімдігі мен ауыл шаруашылығы және жер қатынастары басқармасына 019 «инновациялық тәжірибені тарату және енгізу жөніндегі қызметтер» бюджеттік бағдарламасына бастамашылық жасағаны үшін алғыс айтқым келді. Ғылым мен өндірістің осындай өзара ынтымақтастығының тиімді жолы жалғасуы тиіс. Бұл ретте, өндірушілер тарапынан кәсіпорындардың қаржылық-экономикалық жағдайын жақсартуға мүмкіндік беретін ғылыми жетістіктерді енгізуге көбірек бастамашылық пен қызығушылық болғаны жөн.
Сұхбаттарды жүргізген Бейбарыс ШАЛАБАЕВ,
«Арқа ажарының» өз тілшісі.
Шортанды ауданы.
