Қазақ халқының тарихында елдің тағдырына ықпал еткен тұлғалардың өмір жолын толық тану үшін олардың шыққан тегі мен өскен ортасын зерттеу ерекше маңызға ие. Әсіресе, Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері, І және ІІ Мемлекеттік Дума депутаты, қоғам қайраткері Шәймерден Қосшығұлдың қалыптасуына негіз болған әулеттің тарихы – қазақ қоғамындағы тектілік, батырлық және рухани сабақтастықтың жарқын үлгісі.
Шәймерден Қосшығұлдың түп атасы – Ақсары Керей руынан шыққан Құрман батыр. XVIII ғасырда өмір сүрген Құрман батыр ел қорғаған ерлігімен ғана емес, парасаттылығы және ұрпағына қалдырған өнегесімен де ерекшеленген тарихи тұлға. Оның ұрпақтары кейін Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай және Сыр өңірлерінің қоғамдық-саяси, рухани өмірінде ерекше орын алды.
Құрман батыр әулеті. Шежірелік деректер бойынша Құрман батырдан: Құлжабай, Арал, Марал дүниеге келген.
Осы әулеттің әрбір тармағы қазақ қоғамында өзіндік із қалдырғанымен, олардың арасынан, әсіресе, екі тұлғаның орны ерекше. Бірі – қазақ даласының ұлы әулиесі, ағартушысы әрі ислам қайраткері Марал ишан Құрманұлы болса, екіншісі – ұлттық азаттық қозғалыстың белсенді өкілі Шәймерден Қосшығұл.
Құлжабайдан Ұса мен Мұса тарайды. Ұсадан Ермек, Қосшығұл, Ораз және Наурыз туған. Ал, Қосшығұлдан Қалыш, Әбіш, Құрыш, Мұстафа және қазақ халқының көрнекті қоғам қайраткері Шәймерден дүниеге келеді.
Осылайша, Шәймерден Қосшығұл мен Марал ишан Құрманұлы – бір әулеттен тараған, Құрман батырдың немерелері болып табылады. Бұл туыстық байланыс қазақ қоғамындағы рухани және қоғамдық көшбасшылықтың бір әулет аясында бірнеше буын бойы жалғасқанын көрсетеді.
Марал ишан – әулеттің рухани темірқазығы. Құрман батырдың үшінші ұлы Марал Құрманұлы XIX ғасырдағы қазақ даласының ең көрнекті діни қайраткерлерінің бірі болды. Ол Бұхарадағы әйгілі медреселерде білім алып, ислам ғылымының терең білгіріне айналды. Кейін Сыр бойына келіп, медреселер ашып, шәкірт тәрбиелеп, халық арасында ағартушылық қызмет жүргізді.
Марал ишан тек діни ұстаз ғана емес, елдің бірлігі үшін қызмет еткен саяси қайраткер де болды. Ол Ресей империясының отарлау саясатына қарсы пікір білдіріп, қазақ халқының тәуелсіздігін сақтауға бағытталған қозғалыстарға рухани қолдау көрсетті. Сондықтан, халық оны «Үш жүздің пірі» деп құрметтеген.
Марал ишаннан тараған ұрпақтардың арасынан отызға жуық ишан, ахун, молда, діни ұстаз шыққаны белгілі. Олар Қызылорда, Қостанай, Торғай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола өңірлерінде және Орта Азияда ислам дінін насихаттап, халыққа білім берген.
Бүгінде Марал ишанның кесенесі Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы қасиетті орындардың біріне айналған. Оның ұрпақтарынан сақталған қасиетті көк аса, мөрлер, қолжазбалар мен сирек кітаптар қазақ халқының рухани мұрасы ретінде бағаланады.
Шәймерден Қосшығұл – әулеттің саяси көшбасшысы. Осындай рухани ортада дүниеге келген Шәймерден Қосшығұл ел тағдырына бейжай қарамайтын тұлға болып қалыптасты.
Ол XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының алдыңғы қатарынан көрініп, Ресей Мемлекеттік Думасына депутат болып сайланды. Дума мінберінен қазақ халқының жер мәселесін, діни еркіндігін, оқу-ағарту ісін және ұлттық құқықтарын қорғады.
Шәймерден Қосшығұл қазақ қоғамының дербестігін сақтап қалуды көздеген қайраткерлердің бірі болды. Оның қызметі Алаш қозғалысының мақсат-мүддесімен үндесіп жатты. Ол қазақ халқының мүддесін заңды жолмен қорғауға күш салды.
Оның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына туған әулетінің ықпалы ерекше болды. Батырлық пен имандылықты қатар ұстанған Құрман батыр ұрпақтарының тәрбиесі Шәймерденнің азаматтық ұстанымына негіз болды.
Батырлық, руханият және мемлекетшілдік сабақтастығы. Құрман батыр әулетінің тарихына назар аударсақ, бірнеше ғасыр бойы үзілмеген рухани және қоғамдық дәстүрді көреміз.
Құрман батыр – ел қорғаған қолбасшы. Марал ишан – халықтың рухани көшбасшысы. Шәймерден Қосшығұл – ұлттың саяси құқықтарын қорғаған мемлекет қайраткері.
Бұл үш тұлғаның қызметі әр кезеңде жүзеге асқанымен, барлығының мақсаты бір болды – қазақ халқының бірлігі мен болашағына қызмет ету.
Құрман батырдан басталған елдік дәстүр Марал ишан арқылы рухани биікке көтеріліп, кейін Шәймерден Қосшығұлдың саяси күресінде жалғасын тапты. Бұл – қазақ қоғамындағы әулеттік сабақтастықтың ерекше көрінісі.
Тарихи маңызы. Қазіргі уақытта Құрман батыр әулетінің тарихын зерттеу тек бір әулеттің шежіресін анықтау емес. Бұл – XVIII–XX ғасырлардағы қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымын, рухани өмірін, ұлттық қозғалысын және мемлекетшілдік дәстүрін зерделеудің маңызды бағыты.
Марал ишанның ағартушылық қызметі, оның ұрпақтарының ислам өркениетін дамытудағы еңбегі, Шәймерден Қосшығұлдың ұлттық саясаттағы қызметі – барлығы бір-бірімен тығыз сабақтас тарихи құбылыстар.
Бүгінгі ұрпақ үшін Құрман батыр әулетінің өмір жолы – елге адал қызмет етудің, рухани беріктіктің, ұлттық құндылықтарға деген құрметтің және тарихи жадыны сақтаудың жарқын үлгісі.
Құрман батырдан тараған ұрпақтардың ішінде батыр да, ишан да, мемлекет қайраткері де шықты. Бұл – қазақ даласында тектілік пен тәрбиенің, білім мен имандылықтың, елдік пен ерліктің ұрпақтан-ұрпаққа үзілмей жалғасқанын айқын дәлелдейді.
Сондықтан, Құрман батыр, Марал ишан Құрманұлы және Шәймерден Қосшығұл есімдері қазақ халқының тарихында өзара сабақтас, біртұтас тарихи тұлғалар ретінде бағалануға лайық.
Самат ЖҰМАТАЙҰЛЫ,
зерттеуші.
Сурет alash.kz сайтынан.
