АЗАТТЫҚТЫ АҢСАҒАН ЕЛ МҰРАТЫ
1990 жылдың 25 қазанында «Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы» Декларацияның қабылдануы оның шынайы тәуелсіздігін алу процесіндегі маңызды тарихи қадам болды. Декларация республикаға халықаралық қатынастардың өз алдына жеке субъектісі ретінде өзінің мүдделеріне сай сыртқы саясатты анықтау және сыртқы экономикалық қызметті өз бетінше шешу мүмкіндігін берді. Бұл кезең бұрынғы Кеңес Одағының барлық одақтық республикаларындағы халықтардың ұлттық санасының өрлеуі, әртүрлі саяси партиялардың, қоғамдық бірлестіктер мен қозғалыстардың қызметінің радикалдануы сипаттама болып табылады.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылдың қазанында мемлекеттік марапаттар мен сыйлықтарды тапсыру салтанатты рәсімінде сөйлеген сөзінде қазақ халқының егемендікке қарай киелі жолмен бірнеше жылдар бойы жүргенін атап өтті. «Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация біздің киелі Тәуелсіздігімізге жол ашты. Сондықтан, бұл құжат тарихи маңызға ие. Біз қазір Ұлттық мейрам статусын алған Республика күнін жаңаша тойлап жатырмыз. Бұл бастама қоғамда кең қолдау тауып, жақсы дәстүрге айналады деп сенемін. Республика күні – халықтың рухын көтеру, мемлекеттілікті нығайту, біздің бірлік пен ынтымақтастығымызды бекітуге бағытталған жарқын мейрам», – деді ол. Қ.К.Тоқаевтың пікірінше: «Егемендік туралы Декларация – батылдық пен дипломатияның, ақыл мен сабырдың жеңісі. Біз бұл тарихи құжаттың күшін өте тез сездік. Біз қоғамның негіздерін жаңартып, жаңа шыңдарға ұмтылдық. Қиын өтпелі кезеңді басынан кешірген Казақстан күшті мемлекеттілік құру жолына түсті».
«Мемлекеттік егемендік туралы» Декларация Қазақ КСР Конституциясы мен заңдарының Қазақстан аумағындағы жоғарылығы қағидатын, республиканың егемендік құқықтарын бұзатын КСРО актілерінің өз аумағындағы әрекетін тоқтату құқығын жариялады. Дәл осы Декларациядан бастап республиканың өзінің мемлекеттік егемендігін іс жүзінде жүзеге асыруы басталды. КСРО құрамында болған кезде Қазақстан тек заңды түрде ғана егемен болды, бірақ іс жүзінде егемендікке ие болмады және тиісінше халықаралық құқықтың нақты субъектісі ретінде айтарлықтай рөл атқара алмады.
1990 жылдың 25 қазанындағы Декларацияда Қазақстан аумағының бөлінбестігі мен бүлінбестігі бекітілді, ел халықаралық құқық субъектісі ретінде анықталды. Республиканың барлық табиғи ресурстар, экономикалық және ғылыми-техникалық әлеует үшін жеке меншік екенін жариялау Қазақстанға өз бетінше экономикалық саясат жүргізуге мүмкіндік берді. Декларация тұңғыш рет мемлекеттің әлеуметтік негізін анықтауда сыныптық тәсілден бас тартып, мемлекеттіліктің ұлттық сипатын жариялады. Декларация мемлекеттік-құқықтық жүйені толық мемлекеттік тәуелсіздікті ресімдеу жолында одан әрі дамыту кезеңі басталған негізгі заңнамалық акт болды.
Декларацияның тарихи маңызы ол республиканың мемлекеттік егемендігіне нақты мазмұн беріп, Қазақстанның көп ғасырлық тарихы бар өз мемлекеттілігі еске салынды, аумақтық тұтастық қағидасын атап өтіп, билік бөлінісі жүйесін республиканың демократиялық және құқықтық мемлекет ретінде жұмыс істеуінің маңызды қағидаты деп жариялады.
Осылайша, қозғалған 1990 жылы қазақстандық қоғамда жаңа тәуелсіз мемлекет – Қазақстан Республикасын жақын арада құратын күштер ояндı.
Қазақстанның өз шынайы тәуелсіздігін алуы тоталитарлық кеңес режимі құлағаннан кейін ғана мүмкін болды. Белгілі болғандай, 80-жылдардың аяғында — 90-жылдардың басында КСРО-дағы саяси және экономикалық дағдарыс шегіне жетті. Еліміздің соңғы басшысы, қайта құру сәулетшісі Михаил Горбачевқа мұра болып қалған ескірген және әрекетке қабілетсіз кеңес мемлекеттік машинасы біртіндеп істен шығып жатты. КСРО ауыр жүйелік дағдарыстан өтіп жатты. Одақтық республикаларда тәуелсіздік үшін және КСРО-дан шығу үшін саяси қозғалыстар пайда болды. Кеңес басшылығының Тбилисиде (1989), Бакуде (1990) және Вильнюсте (1991) күш қолдану әрекеттері кері нәтиже берді: наразылықтар көбейе түсті, жиындар барған сайын кеңейіп, массалық сипат алды. Сол жылдардың драмалық оқиғалары біз үшін ащы, бірақ маңызды тәжірибе болды. Бір кездері ұлы держава болғанның кенеттен құлау себептерін түсініп, одақтық басшылықтың тактикалық қателіктерін талдай отырып, біз болып жатқаннан маңызды сабақтар алдық.
80-жылдардың аяғында 90-жылдардың басында КСРО-дағы саяси реформалар, социалистік құқықтық мемлекет құру бағытын жариялау, кеңес парламентаризмін құру, биліктің жаңа жоғарғы органы – халық депутаттары съезін шақыру, КСРО Президенті институтын енгізу, көппартиялылықтың қалыптасуы – қоғамның демократиялануына әкелді және бұрынғы кезде «шешілген» деп есептелетін ұлттық мәселенің шиеленісуін сөзсіз етті. Ұлттық мүдделерді есепке алмай ілгерілетілген интернационализация ұлттық саясатта елеулі қателіктерге әкелді.
1989 жылдың 18 мамырында Литва кеңес республикаларының арасында бірінші болып Егемендік туралы Декларацияны қабылдады. 1991 жылдың жазына қарай КСРО-ның көпшілік одақтық республикалары егемендік туралы заңдарды қабылдады, бұл одақтық басшылықты жаңа Одақтық шартты әзірлеуді жеделдетуге мәжбүр етті. Мұндай шартқа қол қою біртұтас мемлекеттің сақталуын ғана емес, сонымен қатар, оның нақты федеративтік құрылымына көшуін білдіреді. 1991 жылдың 17 наурызында референдум өтті: КСРО болуы керек пе, жоқ па және ол қандай болуы керек. Көпшілік КСРО-ны сақтауға дауыс берді. Дауыс беруге Балтика республикалары, Молдова, Грузия және Армения қатыспады.
Қыркүйек айында КСРО Халық Депутаттарының Төтенше съезі Балтика республикаларының тәуелсіздігін таныды.
Жеті республиканың – Ресей, Беларусь, Әзірбайжан, Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Тәжікстан басшылары жаңа мемлекетаралық бірлестік – Егеменді Мемлекеттер Одағын (ЕМО) құру ниетін білдірді. Бірақ, бұл орын алған жоқ. 1991 жылдың 8 желтоқсанында Брест жанындағы Беловежская пущада Ресей, Украина және Беларусь басшылары Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы келісімге қол қойды. Онда КСРО халықаралық құқық субъектісі ретінде өз қызметін тоқтатады деп жарияланды. 1991 жылдың 21 желтоқсанында Алматы қаласында 11 мемлекеттің (Грузиядан басқа) басшылары КСРО-ның түпкілікті тоқтатуы және ТМД – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы туралы Декларацияға қол қойды.
1991 жылдың 25 желтоқсанында М.Горбачев КСРО Президенті лауазымынан кететінін жариялады. Осылайша, 1991 жыл тарихи оқиғалармен белгіленді: мемлекеттік төңкеріс әрекетінің сәтсіздігі, ККСС-нің жойылуы, КСРО деп аталатын империяның ыдырауы.
Осылайша, 1991 жылдың соңына қарай Қазақстанда өз тәуелсіздігін алу үшін қолайлы саяси жағдай қалыптасты, 1991 жылдың тамызындағы путч, КСРО-ның ыдырауы, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы, бұрынғы одақтық республикалардың өз алдына мемлекеттер ретінде қалыптасуы Қазақстанның Тәуелсіздік туралы Заңының қабылдануын жеделдетті.
Тамыз төңкерісінен кейін Қазақстанда Коммунистік партия таратылып, республика іс жүзінде өз алдына болды. КСРО Президенті М.Горбачев ортадан тепкіш үрдістерге кедергі келтіре алмады және оның билігі күн сайын әлсірей түсті. 1991 жылдың 1 желтоқсанында Қазақстанда тұңғыш халықтық Президент сайлауы өтті, ал 10 желтоқсанда «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы атауын өзгерту туралы» Заң қабылданды, онда жаңа атау – Қазақстан Республикасы бекітілді. 1991 жылдың 16 желтоқсанында «ҚР мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Заң Қазақстанды мемлекеттік басқару органдарының өздікті жүйесі, өздіктік экономикалық жүйесі, өз қарулы күштері және бірыңғай азаматтығы бар тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Осы сәттен бастап Қазақстанның өмірінде жаңа дәуір – біздің елімізде тұратын халықтардың мүдделері мен армандарын толығымен жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тәуелсіз даму дәуірі басталады.
Қазақ халқы тәуелсіздікке екі жарым ғасырлық күрестен кейін жетті. Осы кезеңде қазақтар патша әкімшілігі мен тоталитарлық режимдік әскери-әкімшілік жүйесіне қарсы шамамен 400 рет көтеріліске шықты. Тәуелсіздік үшін күресіп, қазақ халқы аштықтан азап тартты, концлагерьлерде азап шекті, өз елінен айдалды, өздерінің ең жақсы өкілдерін жоғалтты.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялау қазақ халқының өміріндегі ең ұлы оқиға болды. Қазақстан әлемдік қауымдастықтың теңқұқықты мүшесіне айналды. Қазақ халқы ұлт ретінде жоғалу қаупінен аман қалды. Мәдениетті, салт-дәстүрлерді, тілді қалпына келтіру және дамыту, ұлттық интеллигенцияны қалыптастыру мен дамыту үшін жағдайлар жасалды. Большевиктер билік жүргізген жылдары мәжбүрлі түрде елді тастап кеткен қазақтар тарихи отанына оралу мүмкіндігіне ие болды.
«Мемлекеттің тәуелсіздігі – бұл жай ғана декларация емес. Шынайы Тәуелсіздікті құру – бұл күнделікті ұқыпты еңбек, есептелген және дәйекті саясат. Біз жаһандық әлемде тек күшті және тәуелсіз мемлекетіміз болса ғана ұлт ретінде сақтала аламыз. Біз бұл мәңгілік шындықты берік ұстануымыз керек. «Тәуелсіздік – бәрінен жоғары!» – бұл сөздер біздің ұранымыз болуы керек», – деп атап өтеді Мемлекет басшысы Қ.К.Тоқаев.
Тәуелсіз Қазақстан демократиялық және құқықтық мемлекет ретінде құрылды. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуына байланысты қоғамдық дамудың табиғи құбылысы көппартиялылық пен қоғамдық бірлестіктердің құрылуы болды. БАҚ идеологиялық бақылаудан, цензурадан босатылды.
Қазақстанның тәуелсіздігі халықаралық маңызға да ие болды. Шығыс Еуропа мен Батыс Азия шекарасында жаңа демократиялық мемлекет пайда болды. Жақын арада Қазақстанды тәуелсіз мемлекет ретінде әлемнің көптеген жетекші елдері таныды. 1992 жылдың наурызынан бастап Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының толыққанды мүшесіне айналды. Республика Ұйымның Жарлығын өзгеріссіз орындау міндеттерін өз мойнына алды.
Қазақстан бар интеграциялық құрылымдарда – БҰҰ, ТМД, ЕАЭО, ШЫҰ, ҰЖШО (Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы), ЕҚЫҰ, ҚМТҰ, ЭЫҰ, тереңдетілген және тиімді қатысу бойынша стратегиялық бағытты ілгерілемей ұстанады, Еуропа мен Азия, Америка елдерімен екіжақты ынтымақтастықты дамытады. Бұл маневр жасау бостандығын береді және әлемдік шаруашылық және саяси қатынастарға интеграциялау мүмкіндіктерін ашады.
БҰҰ ұйымдарындағы қазақстандық өкілдердің қызметі кеңейіп келеді. Қазақстан Ақпарат комитетінің, БҰҰ Бас Ассамблеясының ғарышты бейбіт мақсатта пайдалану бойынша комитетінің мүшесі болды, есірткі заттарына бақылау жүргізуге арналған БҰҰ-ның халықаралық Кеңесімен тығыз ынтымақтасады. Негізгі валюталық-қаржы ұйымдарына: Халықаралық валюта қорына, Дүниежүзілік банкке, Еуропаны қайта құру және дамыту банкіне, ДТ-ға және т.б. кіру қазақстан үшін принципиалды. Аймақтық ұйымдарға мүшелік маңыздылығын республиканың Азия дамыту банкінде (АДБ), Ислам дамыту банкінде (ИДБ), Еуропалық энергетикалық хартияда және т.б. қатысуы атап өтеді.
Қазақстан 2010 жылы ТМД мемлекеттерінің ішінде бірінші болып ЕҚЫҰ (Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы) халықаралық ұйымын басқарды. 11 жыл өткен соң, ЕҚЫҰ-ға мүше елдердің Мемлекет басшылары мен үкімет басшыларының келесі Саммиті біздің астанамызда өтіп, тарихи ерекше маңызы бар құжат – Астана декларациясын қабылдады.
Ең маңызды және кең көлемді іс-шаралардың бірі 2017 жылы өткен халықаралық мамандандырылған «EXPO» көрмесінің өткізілуі болды. Қазақстан оны өткізген ТМД-дағы тұңғыш ел болды. Көрмеге 115 мемлекет және 22 халықаралық ұйым қатысты. Оны төрт миллионға жуық адам көрді, оның жарты миллионы басқа елдерден келген. Көрменің тақырыбы – жасыл энергия болды.
Атап өткен жөн, Қазақстанның бейбітшілік пен ядролық қарсы қызметі 2017 жылы лайықты танылды. Сонда мемлекет 2019 жылға дейін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі болды.
2018 жылдың шілде айынан бастап «EXPO» көрме кешенінде орналасқан «Астана» халықаралық қаржы орталығы жұмысын бастады. Орталық инвестициялық капиталды тартудың қаржылық қақпасына айналды.
Тәуелсіздік жылдары Астана қаласында әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының сегіз съезі өтті. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі – бұл 2003 жылдан бастап Қазақстанда дін аралық диалог және өзара түсіністі ілгерілету үшін өткізілетін халықаралық форум. Съездің негізгі мақсаттары – бейбітшілік, келісім және төзімділікті нығайту, сондай-ақ, дінді жанжал тудыру үшін пайдалануға қарсы тұру. VIII съезд 2025 жылдың 17-18 қыркүйегінде Астана қаласында өтті.
Бұл, сөзсіз, біздің нақты табысымыз. Әрі біздің астанамыздың Еуразия құрлығының географиялық орталығында орналасуы тектен-тек емес, онда төрт тарапқа қарай жолдар басталады. Дәл сол сияқты – бүкіл Қазақстан адамзат өркениетінің жинақтаған ең жақсысына ашық.
Қазақстанның тәуелсіздігі біздің ата-бабаларымыздың арманы болды. Олар оны пікірлердің ашықтығында, саналы әрекеттердің еркіндігінде көрді. Қазіргі замандастар үшін біздің еліміздің Тәуелсіздігі 20 миллион азаматтың әрқайсысының жеке құқықтары мен еркіндіктерінен тұрады.
Талғатбек Аминов,
Мемлекет тарихы институтының бас ғылыми қызметкері,
тарих ғылымдарының кандидаты.
